ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ․ Անթրոպոգեն արխիվից դեպի բազմակի բանականությունների էկոհամակարգ
Հեղինակ՝ Սոցիոլոգիական գիտությունների թեկնածու,
«Աշխարհ» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն
Հայկ Տրունյան
06.08.2026
Արհեստական բանականությունը որպես մշակույթի ֆենոմեն։ Լինելով մարդկային նպատակադրման արդյունք և սովորելով մարդկության կուտակած մշակութային ժառանգության վրա՝ ԱԲ-ն գերազանցում է պասիվ գործիքի դերը և վերածվում ակտիվ համահեղինակի՝ ձևավորելով «երկրորդային մշակույթ»։ Նրա գործունեության արդյունքները բաժանվում են երկու մակարդակի․ հիբրիդային մշակույթ (մարդու և ԱԲ-ի համատեղ ստեղծագործություն, որտեղ իմաստային կենտրոնը պահպանվում է մարդու կողմից) և մետամշակույթ (առանց իրականության հետ ուղղակի կոնտակտի՝ ալգորիթմի կողմից նշանների ու ոճերի ինքնավար վերահամադրում/րեկոմբինացիա)։
Հեղինակության ճգնաժամը և բանականությունների էկոհամակարգը։ Տեխնոլոգիաների ինտեգրումը ձևավորում է բազմակի բանականությունների (բնական, արհեստական, հիբրիդային և հավաքական) բարդ էկոհամակարգ, որն գործում է առանց պատշաճ կարգավորման։ Անհատական հեղինակության ավանդական հայեցակարգը բախվում է ճգնաժամի, քանի որ ԱԲ-ի ստեղծագործական սուբյեկտայնությունը բաշխված է սովորեցնող տվյալների ստեղծողների, ալգորիթմների մշակողների և փրոմփթերների (հրահանգավորողների) միջև։ Սա պայմանավորում է անցման անհրաժեշտությունը դեպի բաշխված կոգնիտիվ ժառանգության մոդել։
Լեզվի ազատագրումը (էմանսիպացիան) և ագենտայնությունը։ Լեզուն, որը կատարում է քաղաքակրթության օպերացիոն համակարգի դերը, ԱԲ-ի զարգացմամբ սկսում է ազատագրվել իր կենսաբանական կրողից։ Օժտված լինելով ինքնավար նպատակադրման ունակությամբ և պոտենցիալ իրավասուբյեկտայնությամբ՝ ԱԲ-ն գործիքից վերածվում է ինքնուրույն գործակալի (ագենտի), որն ունակ է փաստացի վերահսկողության տակ վերցնելու բարդագույն ֆինանսական, իրավական և վարչական համակարգերը։
Մարդու նոր դերը։ Այն պայմաններում, երբ մշակույթի առօրյա և օպերացիոն գործառույթները պատվիրակվում են ալգորիթմներին, մարդկության ապագան կախված է սեփական դերը վերաիմաստավորելու ունակությունից։ Մարդու արժեքը գիտելիքների կուտակումից տեղափոխվում է դեպի էթիկական նավիգատորի և իմաստների քուրատորի (համակարգողի) գործառույթների իրականացում, որը պատասխանատու է ստեղծվող արտեֆակտների գնահատման և էկզիստենցիալ (գոյաբանական) բովանդակալից լրացման համար։
Առնչվող հրապարակումներ
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԵՎԵԼՔԻ և ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՈՒՄ»
Հոդվածը նվիրված է Հայաստանի պատմության վերլուծությանը՝ քաղաքագետ Սարո Սարոյանի առաջարկած քաղաքակրթական մոտեցման պրիզմայով։ Գրախոսության հեղինակն ընդգծում է նման մեթոդի կարևորությունը, քանի որ այն դուրս է բերում հայ պատմագրությունը իզոլյացիոնիզմից (մեկուսացվածությունից՝ «մեր պատմությունը բացառիկ է») և վերադարձնում այն համաշխարհային պատմության կենդանի համատեքստ։ Հայաստանի ձևավորումը դիտարկվում է Կառլ Յասպերսի «Առանցքային ժամանակաշրջանի» հայեցակարգի միջոցով։
WEAPONIZED INFORMATION AND NARRATIVES ON THE SOUTH CAUCASUS LANDSCAPES OF NARRATIVES
The article by H. V. Arzumananyan is devoted to one of the most acute problems of the modern informational and strategic environment — the use of information and narratives as weapons (weaponized information, weaponized narratives).
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ, ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԷՄԵՐՋԵՆՏ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ
Հոդվածում հետազոտվում են «էմերջենտ դարաշրջանի» բնորոշ գծերը՝ խորը գլոբալ տրանսֆորմացիաների մի շրջան, որը փոխում է այնպիսի սոցիալական ինստիտուտների հիմնարար օրինաչափությունները, ինչպիսիք են ընտանիքը, պետությունը և համաշխարհային քաղաքական համակարգը: